مرجع سایتها و مقالات دامپزشکی و دامپروری

جمع آوری و طبقه بندی کلیه سایت ها و مقالات فارسی مرتبط با دامپزشکی و دامپروری

مروری بر  انواع روش های گندزدایی و  ضدعفونی

دکتر محمد رضا خورشید

مروری بر  انواع روش های گندزدایی و  ضدعفونی 

اولین بار Semmelweis ارزش شستن دست‌ها با محلول‌هاي گندزدا را در پيشگيري و كاهش دادن مرگ‌هاي ناشي از عفونت‌هاي پس از زايمان نشـان داد، سپس ليستر (Lister) نيز موفق شد با به كارگيري اسيد كربوليك شمار عفونت زخم‌ها را كاسته و از آنها پيشگيري نمايد.

وجود میکروب های بیماریزا در محیط زندگی ، قدرت و تکثیر و انتقال آنها از فرد بیمار به شخص سالم و توانایی آلوده نمودن غذا و سایر نیازمندی های روزمره آنان ، دانشمندان را بر آن داشته تا با این دشمنان نامریی انسان  مقابله نمایند و درصدد کشف راههای مبارزه برآیند . اهميت استفاده از مواد گندزدا حتي در عصر طلايي آنتي بيوتيك‌ها نيز كاسته نشده و در حال حاضر استفاده از روش‌هاي عفونت زدايي (گندزدايي وسترون سازي) از پايه هاي مهم برنامه هاي موفق كنترل عفونت‌هاي بيمارستاني است. براي عفونت زدايي هوا، آب، محيط فيزيكي، وسايل و مواد و محيط‌هاي بيولوژيك روش‌هاي گوناگون فيزيكي و شيميايي وجود دارد .

تعاريف و اصطلاحات عفونت زدايي

قبل از ورود به بحث عفونت زدايي فيزيكي و شيميايي لازم است به ذكر برخي از اصطلاحات رايج در اين زمينه بپردازيم تا ضمن درك مفاهيم و به كارگيري روش‌ها از اصطلاحات، برداشت‌هاي ناهمگون نداشته باشيم.

·         پاك كردن (Cleaning) : يعني زدودن "دبري‌ها" يا مواد قابل رويت با آب. این عمل باعث حذف اجرام می شود تا باعث از بین رفتن اجرام .

·         سترون سازي  (Sterilization) : يعني استفاده از روش‌هاي فيزيكي يا شيميايي به منظور از بين بــردن و تخريب كليه اشكال ارگانيسمي از جمله اسپورها.

·         گندزدايي (Disinfection) : يعني استفاده از روش‌هاي فيزيكي يا شيميايي به منظور كم كردن بار ميكروبی در محیط های بی جان ، مانند اماکن مسکونی ، البسه ، ظروف ، آب ؟، سبزی و غیره به عبارتی گندزدایی در مورد محیط زندگی بکار می رود .

·         آلودگي زدايي (Disinfestation) : يعني از بين بردن انگل‌هاي خارجي كه ناقل بيماريند مثل گال و شپش

·         Biodeterioration : يعني تخريب فعاليت‌هاي بيولوژيك .

·         Decontamination : يعني عفونت زدايي ابزار آلوده به طوري كه براي استفاده بي خطر و مناسب باشند

·         Fumigation : يعني استفاده از دودها و بخارات مواد عفونت‌زدا .

·         Pasteurization : وقتی هدف ما از به کاربردن ماده ضد میکروبی نابودی عوامل بیماریزا باشد مثلاً  استفاده از حرارت 60 درجه سانتي گراد تا نيم ساعت .

·         كلريناسيون (Chlorination) و ازونيزاسيون (Ozonization) : يعني استفاده از كلر يـا ازون براي سالم سازي آب .

·         ماده گندزدا (Disinfectant) : ماده اي است كه براي كم كردن بار ميكروبي از روي سطوح بيجان و اجسام بكار برده مي‌شود.

·         آنتي سپتيك یا ضدعفونی کننده ها (Antiseptic) : ماده اي است كه بازدارنده فعاليت و یا نابود کننده ارگانيسم‌ها از روي بافت‌هاي زنده است. مانند ضدعفونی پوست و یا زخم . غلظت ضدعفونی کننده ها بایستی کمتر از گندزداها باشد تا از آسیب به بافتها جلوگیری شود به همین دلیل ضدعفونی کننده ها نسبت به گندزداها سمیت کمتری دارند .

·         آنتي بيوتيك (Antibiotic) : ماده آلي شيميايي است كه توسط ارگانيسم‌ها توليد مي‌شود و باعث بازدارندگي يا كشتن ارگانيسم‌هاي ديگر در انسان، حيوانات و گياهان مي‌شود.

·         دترجنت (Detergent) : ماده اي است كه با کاهش كشش سطحي قابلیت نفوذ پذیری آب را افزایش می دهند تا مواد آلی راحتتر از سطوح پاک شوند . و همچنین  آلودگي و ذرات و گرد و غبار و ... را از سطوح پاک می کند و اجازه می دهد تا ضدعفونی کننده ها به میکروارگانیسم ها که در زیر و یا بین آنها قرار دارد دسترسی پیدا کنند .  

·         سنيتايزر (Sanitizer) : ماده بهداشتي است كه با مواد ضدميكروبي همراه است. این مواد تمام اجرام را از بین نبرده و فقط جمعیت میکروبی را در سطح اشیاء کاهش داده تا از نقطه نظر بهداشت عمومی بی خطر و ایمن باشند ( شوینده ها )

·         مواد ژرميسيد (Germicide) ، بايوسيد (Biocide) باكتريسيد (Bactericide) ، ويريسيد (Viricide) ، فونژيسيد (Fungicide) ، اسپوريسيد (Sporicide) و اويسيد (Ovicide)  : كشنده ارگانيسم، اعم از باكتري‌ها، ويروس‌ها، قارچ‌ها، اسپورها و تخم انگلي‌ها هستند.  این مواد روی پروتئین ها بویژه آنزیم های مهم اجرام عمل می کنند . مکانیسم عمل ممکن است اکسیداسیون ، هیدرولیز ، تغییر ماهیت  و یا جایگزینی باشد .

·         Biostatic / Germistatic  : به موادی اطلاق می شود که صرفاً از رشد و تکثیر اجرام جلوگیری می کنند .

·         دئودورانت (Deodorant) : نيز براي مواد خنثي كننده بوهاي بد و Bleach براي مواد رنگ بر بكار برده مي‌شوند.

·         پالیدن : حذف میکروارگانیسم ها از مایعات را گویند که در صنعت و آزمایشگاه کاربرد دارد . صافی ها انواع مختلف دارند و اثر آن ها به اندازه منافذ ، جنس صافی و سایر فاکتور ها بستگی دارد .

 

روش‌هاي عفونت زدايي و گندزدایی :

انواع روش‌هاي جاري عفونت زدايي، اعم از روش‌هاي سترون سازي يا گندزدايي عبارتند از:

1.       فیزیکی

2.       شیمیایی

 

گندزداهای فیزیکی:

1.      حرارت

2.      برودت

3.      خشک کردن

4.       نورخورشید

 

حرارت بر 2 نوع است :

حرارت مرطوب : تمامی میکروب ها در اثر حرارت مرطوب از بین می روند و سرعت مرگ آنها بستگی به درجه حرارت و زمان آن دارد ، به این صورت که هر چه حرارت بیشتر باشد زمان از بین رفتن عوامل بیماریزا کوتاهتر است . حرارت مرطوب شامل موارد زیر است :

1.     استفاده از بخار آب (اتوکلاو ) 

2.     جوشاندن

3.     پاستوریزه کردن

حرارت خشک (فور): تاثیر حرارت مرطوب خیلی بیشتر از حرارت خشک است و در درجه حرارت های مشابه زمان استریل نمودن یا حرارت مرطوب از حرارت خشک کمتر است . ولی در مواردی که نمی توان از حرارت مرطوب استفاده کرد بایستی از حرارت خشک استفاده نمود . انواع حرارت خشک شامل :

1.      حرارت خشک ( فور )

2.      سوزاندن

3.      شعله

مروری بر روش‌هاي سترون سازي فیزیکی

 حرارت مرطوب (اتوكلاو) :

حرارت مرطوب هنوز، موثرترين، متداول ترين، قابل اعتمادترين و كم هزينه ترين روش براي سترون سازي است. اتوكلاو دستگاهي است كه با استفاده از عوامل دما، بخار، فشار و زمان، عمل می کند . در اين دستگاه، بايستي "هوا" با "بخار" جابجا شود. اين جابجايي يا با نيروي ثقل (Gravity) صورت مي‌گيرد و يا با مكش پمپ(Prevacuum) . اگر هواي داخل دستگاه كاملا تخليه نشود، به علت اختلاف وزن مخصوص هوا و بخار، درجه حرارت به حد مطلوب نخواهد رسيد. اين دستگاه داراي يك مخزن فولادي ضدزنگ، ضداسيد و باز و ضدمغناطيس، در فولادي با واشر نسوز، قفل ايمني، شيرهاي آب و بخار، صافي‌هاي هوا و بخار، سوپاپ اطمينان، فشارسنج، حرارت سنج، زمان سنج و سيستم ارت مي‌باشد و حجمش از 5 ليتر تا بيش از 1000 لیتر متفاوت است . در اين دستگاه، دما 121 تا 134 درجه سانتيگراد است و زمان، بسته به نوع دستگاه 4 تا 30 دقيقه متفاوت و واحد سنجش فشار يكي از موارد زير است:

يك اتمسفر = يك بار= 100 كيلوپاسكال = 5/14 پوند بر اينچ مربع = 750 ميليمتر جيوه

 در پايان مرحله سترون سازي، بخار دستگاه تخليه مي‌شود تا فشار اتاقك به صفر برسد. اين مرحله 15 تا 20 دقيقه طول مي‌كشد. اتوكلاو براي سترون كردن لوازم جراحي فلزي، شيشه ها، مايعات و بعضي مواد پلاستيكي بكار مي‌رود. نوعي سترون سازي سريع وجود دارد بنام Flash Sterilization كه در آن وسايل، در دماي 134 درجه سانتيگراد و فشار 60 پوند بر اينچ مربع، ظرف 3 دقيقه سترون مي‌شوند.

در استفاده از اتوكلاو زمان كوتاه و نفوذ خوب است، و وسايل زيادي را مي‌توان با آن سترون كرد. ولي كند شدن وسايل برنده و باقي ماندن رطوبت در بسته ها در پايان كار از معايب اين روش به حساب می آید .

عملكرد اتوكلاو را بايستي با بررسي حرارت سنج با ترمومتر شاهد، وزن كردن بسته ها قبل و بعد از فرايند (جهت بررسي باقي ماندن رطوبت در بسته ها)، استفاده از انديكاتورهاي شيميايي و استفاده هفتگي از انديكاتورهاي بيولوژيك باسيلوس  استئاروترموفيلوس   (B. Stearothermophilus)   ارزيابي نمود.

جوشاندن با آب :

معمولا آب جوش نمي‌تواند اسپورها و بعضي ويروس‌ها را از بين ببرد  لذا سترون كننده نيست، ولي در مواقعي كه وسيله يا ماده سترون كننده در اختيار نيست و برای لباس و لوازمی که با خلط و مدفوع بیمار آلوده شده استفاده می کنند . مي‌توان وسايل را در 100 درجه سانتي گراد، براي مدت 15 دقيقه جوشاند.

پاستوريزاسيون :

استفاده از حرارت 60 درجه سانتيگراد براي مدت 5/0 ساعت و قرار دادن در محيط سرد را پاستوريزه كردن (پاستوريزاسيون) گويند كه در اين فرايند عوامل عفوني بيماري‌زا از بين مي‌روند. این روش برای از بین بردن عوامل بیماریزا در شیر و یا مواد غذایی بکار می رود .

حرارت خشك يا فور

دستگاه فور، داراي يك اجاق و يك اتاقك عايق كاري شده است كه با جريان برق گرم مي‌شود. اين دستگاه داراي بدنه فولادي، فن، زمان سنج، حرارت سنج، تنظيم كننده درجه حرارت، ترموستات و سيستم اِرت است. در اين دستگاه در 160 درجه سانتي گراد در مدت 2 ساعت، در 171 درجه سانتيگراد در مدت 1 ساعت، در180 درجه سانتي گراد در مدت 5/0 ساعت و در 191 درجه سانتي گراد در مدت 6 تا 10 دقيقه وسايل استريل مي‌شوند. به مورد   اخير Rapid Heat Transfer  گويند.

با فور مي‌توانيم روغن‌ها، گازهاي آغشته به وازلين، پودرها، سوزن‌ها، تيغ، قيچي، نوك الكتروكوتر، دريل‌ها، فرزها، مته ها، لوله هاي شيشه اي و آيينه ها را سترون كنيم. فور وسيله ارزاني است و سبب خوردگي  ، زنگ زدگي وكند شدن لبه هاي برنده وسايل فلزي نمي‌شود. نفوذ پذيري آن ضعيف است، نياز به زمان طولاني دارد، موجب تغيير رنگ و سوختن كاغذ و پارچه او ابزار حساس به حرارت مي‌شود. براي كنترل عملكرد فور، بايستي هر روز واشر نسوز آن را بازديد كنيم، با دماسنج شاهد، صحت عمل حرارت سنجش را كنترل نماييم. و هر هفته با استفاده از آزمون‌هاي بيولوژيك (باسيلوس سوبتيليس كه به حرارت خشك بسيار مقاوم است) عمل سترون سازيش را ارزيابي نماييم .

در پايان كار با فور، تا درجه حرارت به زير 50 درجه سانتيگراد نرسيده نبايد در دستگاه را باز كنيم، زيرا به علت اختلاف دما، آلودگي هواي بيرون به وسايل داخل دستگاه سرايت مي‌كند.

روغن داغ ـ شعله مستقیم :

براي برخي وسايل، مثل بعضي وسايل دندان پزشكي مي‌توان از روغن داغ با حرارت بيش از 170 درجه سانتي گراد استفاده كرد. همچنين استفاده از شعله چراغ الكلي به منظور سترون سازي در آزمايشگاه ها رايج است.

سوزاندن: 

سوزاندن بهترین وسیله سترون سازی است . این روش معمولاً برای از بین بردن اجسام آلوده از قبیل باند زخم ، پارچه های مصرف شده ، البسه بیماران مبتلا به بیماری های مسری و خطرناک ، لیوان کاغذی مسلولان ، زباله ، لاشه حیوانات آلوده و وسایل بی ارزش دیگر کاربرد دارد .

از موارد دیگر حرارت خشک می توان اطو را نام برد . اطو کردن لباسها سبب گندزدایی البسه و از بین رفتن بسیاری از میکروب ها می شود .

برودت : 

اگر چه سرما خاصیت گندزدایی ندارد ولی مانع رشد میکروب ها گردیده و به عنوان ضد فساد عمل می نماید . سرما رشد میکروب ها و قارچ ها را که باعث فساد مواد غذایی می شوند ، متوقف می کند . مدت نگهداری مواد غذایی در درجات مختلف سرما متفاوت بوده و بستگی به تاثیر درجه سرما بر روی هر نوع غذا دارد .

خشک کردن :

باکتری های مختلف در برابر خشک کردن حساسیت متفاوت دارند . خشک کردن موادی که حاوی باکتری هستند ، اغلب منجر به مرگ آنها می شود . سطوح خشک و تمیز مقدار کمی باکتری در بر دارد . خشکی برای جلوگیری از تولید باکتری ها موثر است . خشک کردن یکی از راه های قدیمی برای نگهداری غذا است و از این طریق بیشتر برای میوه ، سبزی ، شیر ، ماهی و .... استفاده می شود .

نور آفتاب و اشعه : 

نور خورشید ارزانترین و مناسب ترین گندزدا است . به طور کلی میکروب ها در مقابل هوا و آفتاب فوق العاده حساس هستند چرا که پرتوهای فرا بنفش خورشید برای باکتری ها و ویروس ها مرگبار هستند و هوا نیز به علت تبخیر رطوبت بر بسیاری از باکتری ها اثر کشنده دارد . لذا آفتاب دادن منازل و البسه و اثاثیه یکی از مهم ترین طرق گندزدایی و جلوگیری از امراض مختلف است .

 از راه های دیگر گند زدایی فیزیکی به موارد زیر می توان اشاره نمود :  

اتوكلاو اتيلن اكسايد

اكسيد اتيلن گازي است بي رنگ، قابل اشتعال و محلول در آب كه وقتي با هوا مخلوط شود مي‌تواند آتش‌زا باشد. اكسيد اتيلن يا با غلظت 100% به كار برده مي‌شود و يا با 12% CO2 ، دماي 60 درجه سانتي گراد و رطوبت 50% به كار برده مي‌شود. تقريبا هر چرخه سترون سازي 285 دقيقه طول مي‌كشد. تمام وسايلي كه با  ETO سترون مي‌شوند بايد 8 تا 24 ساعت هوادهي شوند زيرا مواردي از سوختگي صورت در هنگام استفاده از ماسك‌هاي بيهوشي، التهاب حنجره و ناي در استفاده از لوله هاي تراشه، هموليز خون در دياليز و استفاده از كاتترها در عمل جراحي قلب و آنژيوگرافي ديده شده است. از اتوكلاو اتيلن اكسايد مي‌توان جهت سترون كردن وسايل پلاستيكي، لاستيكي، چرمي، پنبه اي و ابريشمي، ابزار آندوسكوپي، كاتترها و لوله ها، ابزار ظريف جراحي، دوربين‌ها، نخ‌هاي بخيه، سيم‌هاي برق، پمپ‌ها، موتورها، ابزار ماشين‌هاي قلبي تنفسي، مايعات، ساكشن، و انواع هندپيس‌هاي دندان پزشكي و ابزار حساس به حرارت استفاده كرد.

قدرت نفوذ ETO بالا است ولي زمانش طولاني است، نيازمند محافظ ويژه جلوگيري كننده از جرقه است، و مسموميت‌زا، حساسيت‌زا و در تماس‌هاي طولاني سرطان‌زا و موتاژن است و هزينه زيادي نيز دارد.بايستي درجه حرارت، رطوبت و سيستم تهويه دستگاه كنترل شود و با اسپور باسيلوس سوبتيليس به صورت هفتگي عملكرد سترون سازي پايش گردد.

کمی کلاو :

در اين سيستم، علاوه بر آب، مخلوطي از الكل، فرمالدئيد، كتون و استون نيز بكار برده مي‌شود. درجه حرارت در كمي‌كلاو 131 درجه سانتي گراد، فشار20 پوند بر اينچ مربع و زمان 30 دقيقه است. با اين روش، وسايل زنگ نمي‌زنند و لبه هاي تيز كند نمي‌شوند و به علت كمتر بودن ميزان بخار آب در اين دستگاه (نسبت به اتوكلاو معمولي) آب در بسته بندي‌ها جمع نمي‌شود. اين دستگاه بايد در جايي به كار برده شود كه از تهويه خوبي برخوردارند.

گاز پلاسما :

در اين دستگاه، پراكسيد هيدروژن را در يك ميدان الكتريكي تصعيد مي‌كنند و لوازم حساس به حرارت و رطوبت را با آن سترون مي‌نمايند. چرخه سترون سازي با اين روش 55 تا 75 دقيقه طول مي‌كشد.

یونیزاسیون :

از پرتوهاي يون ساز نظير: پرتوهاي ايكس و گاما نيز مي‌توان براي سترون كردن مواد بيولوژيك، داروها، گاز، باند، نخ‌هاي كات گوت و لوازم يك‌بار مصرف استفاده نمود.

تابش فرابنفش  ( UV ) :

تابش فرا بنفش دامنه موجی است در گستره (طیف )  امواج الکترومغناطیس با دامنه طول موجی کوتاه تر از نور مریی ، ولی بلندتر از پرتو X  و گاما که طول موج کوتاه و انرژی زیادتر و قدرت نفوذ بیشتری دارند . لازم به ذکر است اشعه الکترومغناطیس شامل امواج رادیویی با طول موج بلند ، امواج مادون قرمز ، پرتوفرابنفش ، اشعه ایکس ، اشعه گاما و امواج کیهانی می باشد .

طیف اشعه فرابنفش
اشعه فرابنفش بین طول موجهای 0.0144 میکرومتر و 0.39 میکرومتر است. اشعه فرابنفش را به سه منطقه تقسیم می‌کنند:

1.       ماورا بنفش با طول موج بلند یا ماورا بنفش A  (  NUV  -  UVA  ) : این اشعه بین طول موجهای 300 – 400 nm  (  0.39 و 0.315 میکرومتر ) قرار دارد. نسبت این اشعه در نور آفتاب ، قوس الکتریکی زغال و چراغهای الکتریکی معمولی زیاد است. ( ظاهراً کم خطر برای سلامتی و محیط زیست . سبب چروکیدگی پوست می شود )

2.       ماورا بنفش با طول موج متوسط یا ماورا بنفش B   (VUV – VACUM UV  یا   UVB )   : این اشعه بین طول موجهای  280 – 320  nm  ( 0.315 و 0.28 میکرومتر ) است. این اشعه در نور چراغ بخار جیوه و قوسهای الکتریکی با الکترودهای فلزی وجود دارد، تاثیر آنها در پوست شدید است. ( دارای ریسک بالاتر ولی خطرناک . باعث سوختگی شدید پوست می شود )

3.       ماورا بنفش با طول موج کوتاه یا ماورا بنفش C   ( EUV   یا   XUVیا EXTREME UV یا  XUV1-31nm  یا  UVC ) : این اشعه شامل طول موجهای کوتاهتر از 280 nm  ( 0.28 میکرومتر ) است و فقط در قوس الکتریکی جیوه وجود دارد. ( بسیار مضر و مخرب برای سلامتی محیط زیست  و خاصیت میکروب کشی شدید دارد )

** nm  نانومتر برابر با یک میلیلردم متر  **

توضیحاتی درباره موارد فوق :

·         خورشید ساطع کننده پرتو فرا بنفش در هر سه پایه باند   UVC , UVB , UVA   به مقدار فراوان است ولی به سبب جذب  UV  در لایه ازن اتمسفر  ، 99%  تابش فرابنفشی که به زمین می رسد از نوع ( کمتر مضر )   UVA است . شیشه پنجره معمولی نسبت به دامنه ظاهراً کم نفوذ  ( 300 – 400 nm   ) uva  شفاف بوده  و مقاومت چندانی در مقابل آن نشان نمی دهد اما نسبت به عبور طول موج های پایین تر از   350nm   حساس است به اندازه ای که 90% تابش های  UV کوتاه تر از 300nm  را از خود عبور نمی دهند .

·          Vacuum  UV : هوای معمولی در مقابل طول موج های 200nm   و پایین تر از آن به صورت شیشه ای مات عمل کرده و آنها را از خود عبور نمی دهد . علت این امر به لطف قابلیت بسیار بالای جذب تابش فرابنفش موج کوتاه توسط اکسیژن جو امکان پذیر شده است . در حالی که مثلاً عنصری مانند نیتروژن کاملاً برعکس ، در برابر UV  مانند شیشه ای شفاف عمل می کند . در مجموع می توان گفت که هوا یا جو نسبت به عبور تابش امواج خیلی کوتاه و مضر فرابنفش ، بسیار سختگیرانه عمل می کند . همین واکنش است که کره خاکی را برای انسان ها و بسیاری از جانداران قابل سکونت ساخته است . و باز به همین دلیل ، در صنایعی که نیاز به استفاده از تابش فرابنفش موج کوتاه زیر  200nm  باشد ( مانند صنایع ساخت نیمه رساناها ) ، این عملکرد تنها در محیط های تخلیه شده از اکسیژن امکان پذیر خواهد بود .

·         EXTREME UV  : مشخصه این دامنه بسیار موج کوتاه تابش فرا بنفش ، دو تاثیر متفاوت آنها با ماده است ؛ طول موج های بلندتر از  30nm اساساً با ویژگی ها و توان ترکیبی مواد در سطح الکترونی – شیمیایی سر و کار دارند در حالی که طول موج های کوتاه تر از  30nm تابش فرابنفش تنها تعاملی دارند با اوربیتال الکترونی و هسته اتم ها . همانگونه که قبلاً نیز اشاره شد ، باند XUV به شدت توسط بسیاری از عناصر شناخته شده متعارف قابل جذب اند ، بنابر این فاقد اثر پایدارند ، اما امروزه این امکان بوجود آمده که حتی بتوان تصاویر چند لایه که قادر به بازتاب حدود 50% از تابش های XUV باشند را در شرایط آسان و عادی بدست آورد . از تکنولوژی اخیر در ساختن تلسکوپ هایی جهت تصویر برداری خورشیدی که قبلاً امکان ثبت آنها با هیچ تلسکوپ دیگری وجود نداشت ، استفاده می شود . اکنون دو پدیده تلسکوپیک   SOHO/EIT  و همچنین  TRACE  توانسته اند به برکت بکارگیری از تکنولوژی     Extreme UV  ، تصاویر خیره کننده ای از خورشید و سایر سیارات و ستارگان و کهکشان های دور و نزدیک در دسترس آدمی قرار بدهند .

 

عکس 0

 

 

نحوه کشف تابش :

تابش فرابنفش بگونه ای کاملاً اتفاقی با مشاهده تغییر رنگ و تیرگی املاح نقره در مقابل نور مستقیم آفتاب کشف گردید . در سال 1801  دانشمند آلمانی ، یوهان ویلهلن رییتر بر اثر مشاهداتش توجه نمود که تابش های فرا بنفش  که نامریی هستند ، عامل اساسی در تیرگی صفحات کاغذ آغشته به کلرید نقره می باشند . او در آن زمان این پدیده را  « پرتو های شیمیایی » نامید .

دانستنی های فیزیکی و شیمیایی و منابع تولید اشعه :  

A.     کاربردهای تابش فرابنفش

·         نورهای سیاه : برخی دامنه ها از تابش فرا بنفش ، اصطلاحاً به  ٌ  نور سیاه   ٌ یا   Black Light   معروفند ، به همین دلیل که مریی نیستند ولی بدون باقی گذاردن هیچگونه اثر حرارتی یا سوختگی ( از آن نوعی که آفتاب سوختگی معمولی باعث آن است ، مانند سرخ شدن یا تاول پوست و پوسته پوسته شدن آن ) ، قادرند تا اعماق زیادی در بافت های نفوذ کرده و از پیری زودرس پوست ، تخریب ساختار   DNA  سلول ها و احتمالاً در حالات پیشرفته ، تا سرطانی کردن آنان پیش بروند . در این مقاله شرح داده خواهد شد که عامل چنین تخریبی می تواند بیشتر از ناحیه دامنه های ضعیف تابش فرابنفش باشد تا بخش های قوی تر و با نفوذتر . همچنین نور سیاه قادر است با تابش امواج بلند فرابنفش که به صورت مرئی به سختی دیده می‌شوند، با نوعی تابش شبه فلور سنتی، به‌عنوان یک علامت ضد تقلب ، بر روی اسنادی حساس به طول موجی خاص، چون کارتهای اعتباری، گذرنامه و گواهینامه رانندگی و غیره بکار گرفته شود.امروزه گذرنامه‌ها و اسکناس های اغلب کشورها، آغشته به مرکب های حساس به UV وایضاً مجهز به نوارهای امنیتی اندUV sensitive threads .

1.       لامپ های فلورسنت : لامپ های فلور سنت قادرند که با یونیزه نمودن بخار جیوه، تابش فرابنفش تولید کنند. لایه‌ای فسفری در داخل تیوپ همراه با جذب تابش فرا بنفش است که آنرا تبدیل به نور مرئی می نماید.

2.       ستاره شناسی : در دانش ستاره شناسی اجرام بسیار حجیم، قاعدتا قادر به صدور تابش عظیمی از امواج فرابنفش به اطرافند. همچنانکه ذکر گردید، لایه اوزون بخش قابل توجهی از این نوع امواج که می بایستی توسط تلسکوپ های مستقر روی زمین دریافت گردند، جذب خواهد کرد. بنابراین هر مشاهده‌ای در این زمینه باید خارج ازجو کره زمین محقق شود.

3.       کنترل حشرات Pest Control : تله‌های فرا بنفش جهت از بین بردن حشرات پرنده ریز جثه که شبانه میل به نزدیکی تابش UV دارند .

4.      برای ضد عفونی کردن مایعات ، فضاها ، سطوح اجسام *

5.      تحریک پذیری شدید روی اعضای حسی سطحی

6.      تخریب نسوج

7.      تخریب باکتریها

*( صنایع غذایی ، نوشابه سازی و تولید آب میوه ، آب شهری ، تصفیه فاضلاب ، پرورش ماهی و میگو ، صنایع آرایشی و بهداشتی و دارویی ، استخر شنا ، مدار های بسته خنک کننده و تهویه مطبوع ، بیمارستان ، آزمایشگاه ، اتاق عمل ، کشتارگاه ، مواد بسته بندی صنایع غذایی و ..... )

 

B.       اثرات شیمیایی UV بر مواد : به دلیل تنزل کیفی مواد پلیمری، رنگدانه‌ها ، رنگهای نساجی وصنعتی Degradation of Polymers, Pigments and Dyesاکثر مواد پلیمری صنعتی یا موارد مصرفی ،به توسط تخریب انواع تابش های فرابنفش و به علت تنزل کیفی ، نیاز به پایدار کننده‌هایی جهت کند کردن روند حمله به ساختار خود دارند.

C.      جذب اشعه فرابنفش :
از شیشه معمولی فقط اشعه فرابنفش A عبور می‌کند. در صنعت شیشه‌هایی با ترکیبات مخصوص می‌سازند که طول موج 0.26 یعنی ماورا بنفش B و A و قسمتی از C را نیز عبور دهد.شفافیت کوارتز خیلی بیشتر از شیشه است و فقط طول موجهای کوتاهتر از 0.18 میکرومتر در آن جذب می‌شود. به همین سبب حبابهای چراغهای مولد اشعه فرابنفش را از کوارتز تهیه می‌کنند.آب خالص برای اشعه فرابنفش ، شفاف‌ترین مایعات است و طبقات نازک آن امواج بلندتر از 0.2 یکرومتر را از خود عبور می‌دهند.گازها معمولا برای اشعه فرابنفش ، شفاف هستند و طول موجهای بلندتر از 0.18 میکرومتر از لایه‌های نازک هوا بخوبی عبور می‌کنند.

D.      منابع اشعه فرابنفش :

1.       منابع تابشی بر اثر حرارت مانند لامپ های هالوژن

2.       منابع تخلیه در گاز  مانند لامپ های جیوه ( با فشار کم ، متوسط ، زیاد )

3.       منابع تخلیه الکتریکی مانند قوس های کربن و قوس های جوشکاری

4.       لامپ های فلورسنت مانند تیوپ های روشنایی

5.       لیزرها

در حال حاضر از دو روش زیر که مقرون به صرفه است استفاده می شود :

1.       قوس الکتریکی زغال
نسبت اشعه فرابنفش در قوس الکتریکی زغال نسبتا کم است، ولی اگر اکسیدهای فلزی به الکترودهای زغالی اضافه کنند، مقدار این اشعه افزایش می‌یابد. برای این کار الکترودهایی می‌سازند که در آنها یک غلاف زغالی دور اکسید فلزی را گرفته است. قوسهایی که الکترود آنها از فلز خالص ساخته شده باشند، نیز به نسبت زیاد اشعه فرابنفش دارند.

2.       چراغهای بخار جیوه
مهمترین و متداولترین منابع اشعه فرابنفش چراغهای بخار جیوه هستند که با جریان یافتن مصرف کم نیروی الکتریکی (الکترون ) در بخار یونیزه شده جیوه مابین دو الکترود ، مقدار زیادی اشعه فرابنفش تولید می‌کنند. حباب لامپ فلورسنت را با ترکیبی از فسفر پوشانده اند تا اشعه فرابنفش را به نور مریی تبدیل نماید . قسمت اساسی لامپ از لوله‌ای از جنس کوارتز ساخته شده است که در دو طرف آن دارای دو مخزن جیوه است. در این روش 95 درصد اشعه دارای طول موج 254 نانومتر می باشد .

 

E . اندازه گیری اشعه فرابنفش
اساس اندازه گیری اشعه فرابنفش متکی به خواص فیزیکی و شیمیایی آن است. وسایلی که برای اندازه گیری اشعه فرابنفش وجود دارد، اکتی نومتر (Actinometer) نامیده می‌شود و به سه دسته تقسیم می‌شود:

1.       پیل ترموالکتریک : جسمی را که کلیه اشعه را جذب می‌کند، در معرض تابش اشعه قرار داده و حرارت حاصله را اندازه گیری می‌کنند . برای اینکه بتوان شدت اشعه را به تنهایی اندازه گیری کرد کافی است که ابتدا تمام اشعه منبع نورانی را اندازه گیری کرد و سپس به کمک فیلترهای مناسب که کلیه اشعه فرابنفش را جذب می کند ، اندازه گیری را تکرار کرد . تفاضل این مقدار اشعه فرابنفش را نشان می دهد .

2.       اکتی نومتر فیزیکی : مهمترن این نوع اکتی نومترها سلول فوتوالکتریک (Photoelectric) است که از یک حباب از جنس کوارتز که به خوبی تخلیه شده است، تشکیل شده و نیز شامل دو الکترود است.

3.       اکتی نومتر شیمیایی : املاح نقره در اثر تابش اشعه فرابنفش احیا شده و چون نقره آن آزاد می‌گردد، املاح سیاه رنگ می‌شود. اکتی نومتری که متکی به خاصیت فوق است، اکتی نومتر بوردیه (Bordier) است.

 

*دز UV برابر است با حاصل ضرب مقدار شدت پرتو  UV  در طول موج 254 نانومتر در داخل محفظه دستگاه ( بر حسب   MV/CM2  ) در مدت زمان بر حسب ثانیه . واحد دز اشعه ژول بر متر مربع  (  J/M2 ) یا میلی وات ثانیه بر سانتی متر مربع  (  MVS/CM2 ) محاسبه می شود .


F . خواص فیزیکی و شیمیایی اشعه فرابنفش

خواص فیزیکی اشعه فرابنفش

خاصیت فوتوالکتریک : اگر اشعه فرابنفش به فلزات بتابد، از آنها الکترون جدا می‌کند، ولی جدا شدن الکترون در کلیه فلزات به یک اندازه نیست و حساسیت کادمیوم بیش از همه می‌باشد. مقدار الکترونی که از فلز جدا می‌شود، متناسب با مقدار انرژی اشعه‌ای است که به آن می‌تابد.
خواص شیمیایی اشعه فرابنفش :

1.       خاصیت فلوئورسانس : یکی از خواص مهم و جالب اشعه فرابنفش خاصیت فلوئورسانس آن می‌باشد. اگر در مقابل اشعه فرابنفش و یا یک چراغ بخار جیوه ، اجسامی از قبیل گچ و کولوفان (Colophan) و محلول سالسیلات دو سود یا آنتی پیرین و یا بعضی از سنگهای معدنی را قرار دهند، ملاحظه می‌شود که هر یک به نسبت جذب اشعه به رنگهای مختلف درخشندگی پیدا می‌کند. این خاصیت نیز بستگی به طول موج و شدت جذب اشعه دارد. بعضی اجسام در مقابل اشعه فرابنفش با موج بلند این خاصیت را ندارند و به عکس در مقابل اشعه فرابنفش با موج کوتاه خاصیت فلوئورسانس پیدا می‌کند.

2.       خاصیت فوتو شیمیایی : اشعه فرابنفش باعث تعداد زیادی فعل و انفعالات شیمیایی می‌شود و این خاصیت در اشعه با موج کوتاه 0.3 میکرومتر شدیدتر است. از جمله مانند نور مرئی که املاح نقره را تجزیه و فلز آنها را آزاد می‌سازد و این خاصیت در اشعه با موج کوتاه بیشتر است. مدتها برای اندازه گیری مقدار اشعه فرابنفش از این خاصیت استفاده می‌کردند.

نکات دانستنی :

·         برخی از جانداران از جمله پرندگان ، خزندگان ، حشرات از جمله زنبور عسل قادر به دیدن امواج مریی نزدیک به تابش UV هستند .

·         بسیاری از گیاهان ، میوه ها ، گل ها ، بذر ها و ...  قدرت مقاومت فوق العاده ای نسبت به قدرت انسان در مقابل این تابش نشان می دهند .

·         عقرب ها زیر پرتو UV   به رنگ های سبز یا زرد می درخشند .

·         معدودی از پرندگان نقوشی بر پر دارند که تنها تحت تابش  UV  قابل مشاهده خواهند بود .

·         ادرار بعضی از حیوانات گوشتخوار از جمله گربه حتی در تاریکی مطلق نیز تحت تابش طول موج خاصی از  UV  قابل دیدن است .

 

تاثیرات مثبت تابش فرابنفش :

از جمله اثرات مثبت قرار گرفتن در معرض تابش باند  UVB ، تحریک پوست جهت تولید ویتامین D است . تخمین زده می شود که علت مرگ ناخواسته سالانه ده ها هزار شهروند آمریکایی ؛ تنها به دلیل سرطان های ناشی از کمبود و اختلال در ویتامین  D بوده است . دیگر تاثیر اختلال در جذب ویتامین D  ، پوکی استخوان و سایر عوارض متاثر از اختلال مغز استخوان که منجر به درد ، عدم تحمل وزن شخص توسط خود و نهایتاً ایجاد ترک و شکستگی های ناخواسته به ویژه در خانم ها خواهد بود . البته امروزه در برخی کشورها تاکید بسیاری بر غنی سازی مواد خوراکی با افزودن رژیم های ویتامین D و کلسیم می گردد . که در مقایسه با اثرات محتمل سو  UVB بر پوست بدن ( سرطان ) ، بسیار پسندیده و مرجح می باشد .

در مورد انسان ، حضور طولانی در مقابل تابش فرابنفش ، می تواند احتمال ابتلا به آسیب های حاد و مزمن پوستی ، بینایی و حتی تخریب کل سیستم ایمنی بدن را بدنبال داشته باشد . فوتون های تابش فرا بنفش بخصوص در باند  UVB  ، به هر نوع مولکول  DNA  متعلق به ارگان های زنده ، به اشکال گوناگون حمله ور می شوند .

در شایع ترین حالت ، حمله علیه نزدیک ترین  ترکیب باز تیمین    ٌٌ  Thymine  ٌٌٌ  در حلقه DNA  اتفاق می افتد . در این حالت باز های تیمین همپایه به عوض نگهداری تعادل پله ای  DNA   یا به عبارتی   ٌٌٌٌٌ     LADDER BASE BOND   ٌٌٌٌٌ  به همپایه خویش پیوسته و باعث بوجود آمدن    DNA   معیوب می گردد . در این صورت زنجیره  DNA  با از دست دادن کد رمزی اصلی خود  ، به نوعی کد با  رمز دیگری تبدیل و معنای اولیه ساختار هسته سلولی خود را از دست داده که عملاً حاصل ، سلولی با عملکرد غیر مشخص و یا تخریب شده سرطانی است . البته 2 پدیده را باید مد نظر داشت :

·         پدیده    Photoreaction   یا تجدید فعالیت پذیری : که واکنش آنزیمی است و مستلزم تابش نور با طول موج 500 – 310 نانومتر است و در فصول سال بسیار شدید است .

·         پدیده تجدید فعالیت پذیری در غیاب نور  Dark Repair Reaction  : که یک پدیده چند آنزیمی است ، یعنی پیوندی که شکسته شده ، تحت تاثیر آنزیم های دیگر اصلاح شده و پیوند های  DNA  تجدید می شود .

همه پرتو های   UVC , UVB, UVA   قادرند که از عمر سلول های اساسی بدن از جمله بافت های فیبروزی پروتیینی موجود در بدن از جمله پوست ، استخوان ، غضروف و هر گونه بافت پیوندی بکاهند . وجود این اشعه در نور خورشید باعث آفتاب سوختگی پوست بدن می‌شود. این اشعه طول موجی بین 0.0144 میکرومتر و 0.39 میکرومتر را دارد.

 

قابلیت خود حفاظتی طبیعی بدن

پوست به عنوان یک لایه محافظ عمل می‌کند، زیرا بیشتر اشعه ماورای بنفش را جذب و از نفوذ آن به لایه‌های زیرین و رسیدن به سلول‌های آسیب پذیر جلوگیری می‌کند. اگر امواج فرابنفش بوسیله پوست جذب گردند، انرژی آزاد می‌کنند، که برای صدمه رساندن به سلول‌های پوست و ساختمانهای درون سلولی ، کافی است. بنابراین جهت جلوگیری از این عوارض زیانبار باید از قرار گرفتن بدن به مدت طولانی در معرض این اشعه خطرناک خوداری شود. جهت حفاظت از اثرات مخرب تابش UV ، بدن انسان گاهی (با توجه به نوع پوست و نژاد) ، از خود نوعی رنگدانه( پیگمنت) قهوه‌ای رنگ بنام ملانین Melanin آزاد می‌کند که این عمل با جلوگیری از نفوذ تابش به نسوج عمقی می‌تواند سودمند باشد. در غیر اینصورت، می‌توان از محصولات جلوگیری کننده از نفوذ تابش UV به بدن مانند لوسیون های ضدآفتاب یا suntan lotions که بیشتر به نام Sun blocks معروفند، استفاده شود.

امروزه بعضی از محصولات به اصطلاح Sunscreen دارای ترکیباتی از قبیل دی اکسید تیتانیوم TiO2 و اکسید دوزنگ یا Zinc Oxide و آووبنزونAvobenzone می‌باشند که کمک بزرگی جهت حمایت بدن درمقابل انواع تابش فرابنفش هستند.

اکثر کرم های ضد آفتاب با اعلام درجه اندازه گیری مقاومت خویش بر اساس معیار SPF ، ظاهراً تنها قادر به محافظت پوست از باند UVB هستند که همین نکته می‌تواند شما را به اشتباه بیندازد زیرا دگرباره لازم به تکرار است که که باند UVA که توسط این گونه لوسیون ها پوشش داده نمی‌شوند، به علت قدرت نفوذ بسیار بالا در نسوج بدن، عامل اصلی و اولیه سرطان پوست در انسان شناخته شده اند !!

طبق استاندارد UPF، نوع پوشش یا لباس هم درزمینه قدرت جلوگیری از تابش های باند UVA و UVB موثر بوده و بر حسب توان مقاومتشان ، دسته بندی می‌شوند، پس نوع لباس پوشیدن ما هم در حمایت از نسوج بدن در مقابل UV قابل توجه و اهمیت است.

حفاظت از چشم : تابش UVB قدرت بالا برای چشمان بسیارمخرب ومی تواند باعث آب مروارید Cataract و اختلال مزمن قرنیهPterygium یا کوری موقت و دائم گردد. پوشش حفاظتی چشمان برای کسانی که به مدت طولانی در معرض تابش UV وبخصوص ازنوع طول موج کوتاه آن قویاً توصیه می‌گردد، مثلاً کوهنوردان و اسکی بازان که به جهت اقامت های طولانی در ارتفاعات بالا، عملاً با رقیق شدن هوا، عامل اصلی مقاومت در مقابل تابش فرابنفش را ازدست می‌دهند.

گر چه عینک های آفتابی معمولی به میزان کمی در مقابل تابش UV مقاومند، اما توصیه می‌گردد که حتی المقدور از لنز های پلاستیکی (ترجیحاً از جنس پلی کربنات Polycarbonate ) بجای لنز های شیشه‌ای استفاده گردد زیرا همانگونه که اشاره شد، شیشه معمولی در مقابل UVA فاقد مقاومت بوده و آن را به راحتی از خود عبور می‌دهد. عینک ها باید قادر باشند از ورود تابش های UV از کناره‌ها و بالا و پایین آن نیز جلوگیری کنند..

فیزیوتراپی : به دلیل خاصیت ضد عفونی کننده و همچنین تحریک زایش پوستی بعضی از انواع ماورای بنفش(UV)در فیزیوتراپی جهت درمان بیماران استفاده می‌شود. این نوع امواج در دو دست کلی لامپ های سرد و لامپ های گرم تقسیم می‌گردند. عفونت های پوستی ، جوانسازی پوست ، زخم های بستر ، پسوریازیس و بسیاری از بیماریهای دیگر در این سیستم درمانی قرار می‌گیرند.

در بعضی از موارد جهت تسریع در رسوب کلسیم در ایتخوانها از این سیستم استفاده می‌گردد.

 

مهم ترین اثرات اشعه ماورا بنفش

1.      انواع سرطان

یکی از مهمترین عوارض خطرناک پرتوهای ماورای بنفش بر بدن انسان تاثیر بر DNA موجود در بدن انسان است. از این رهگذر انسان به انواع مختلف سرطان مانند سرطان پوست مبتلا می‌شود. البته لازم به ذکر است که در صورت قرار گرفتن به مدت طولانی در معرض اشعه ماورای بنفش این عوارض حاصل می‌شود.

2.      سرخی پوست

آسیب رساندن به سلول‌ها موجب می‌گردد که مواد شبه هیستامین از اپیدرم سطحی آزاد گردد. انتشار تدریجی این مواد ادامه می‌یابد، تا آنکه مقدار کافی آنها در اطراف عروق پوست جمع شود و آنها را متعسر کند.

3.      پیگمانتاسیون

پگمانتاسیون در نتیجه دو روز در معرض اشعه ماورای بنفش بودن پدیدار می‌گردد. اشعه ماورای فرابنفش سلول‌های ملانوسیت پوست را برای تولید ملانین تحریک می‌کند، ملانین سپس به سلول‌های گوناگون اطراف انتقال می‌یابد، و چتری روی هسته سلول تشکیل می‌دهد و آن را در برابر اشعه ماورای فرابنفش محافظت می‌کند.

4.      ضخیم شدن اپیدرم

تشدید ناگهانی فعالیت لایه پایه‌ای اپیدرم موجب ضخیم شدن محسوس اپیدرم و به خصوص طبقه شاخی آن می‌گردد (خارجی ترین لایه). بطوری که ممکن است ضخامت آن سه برابر مقدار طبیعی گردد. این وضعیت به مقدار زیاد از نفوذ اشعه ماورای بنفش می‌کاهد. لذا در دفعات بعد که اشعه داده می‌شود، برای آن که اثر اشعه نسبت به قبل کمتر شود بر دز آن افزوده می‌شود.

5.      پوسته پوسته شدن

ضخامت اضافه شده اپیدرم سرانجام به علت پوسته پوسته شدن از بین می‌رود. وقتی این حالت روی می‌دهد، مقاومت پوست نسبت به اشعه ماورای بنفش به مقدار محسوس کاهش می‌یابد.

6.      ساخته شدن ویتامین D

در حضور اشعه ماورای بنفش ، دی هیدرو کلسترول موجود در چربی غدد چربی پوست به ویتامین D تبدیل می‌گردد. ویتامین D برای جذب کلسیم ضروری است و در ساخته شدن دندان‌ها و استخوانها نیز نقش دارد. بنابر این اشعه ماورای بنفش کمک موثری به ساخته شدن ویتامین D در بدن انسان می‌کند.

7.      الاستوزیس (Elastosis) خورشیدی و پیر شدن پوست

اگر در معرض اشعه ماورای بنفش بودن تداوم یابد، پیر شدن طبیعی پوست تشدید می‌گردد. در این صورت اپیدرم نازک می‌شود و مرزهای اپیدرمی تحلیل می‌روند. ملانوسیتها کم می‌گردند و خشکی پوست عارض می‌گردد و پوست چروک می‌گردد.

 

کاربرد اشعه فرابنفش

اثر باکتری کشی

طول موجهای کوتاه اشعه ماورای بنفش می‌توانند باکتری‌ها و سایر ارگانیزمهای کوچک را منهدم کنند. به همین دلیل برای ضد عفونی کردن سطوح مانند اتاقهای بیمارستانها مورد استفاده قرار می‌گیرند. از پرتو فرابنفش برای ضد عفونی آب، موادخوراکی، تجهیزات پزشکی و لوازم صنعتی و غیره می‌توان استفاده نمود.

دلایل پذیرش اشعه ماوراء بنفش :

1.       نیاز به حمل و نقل و انبار مواد شیمیایی ندارد .

2.       با تغییرات PH و دما ، کارایی آن چندان تغییر نمی کند .

3.       فرآورده جانبی به وجود نمی آورد . و ایجاد طعم و بوی شیمیایی نمی کند .

4.       زمان تماس لازم برای گندزدایی بسیار کوتاه می باشد . 

5.       جوانب ایمنی کار با آن بسیار راحت است .

6.       میکروارگانیسم های مولد بو در انجام عمل گندزدایی نابود می شوند .

7.       رفع موثر آلودگی میکروبی بدون ایجاد آلودگی ثانویه .

8.       عدم ایجاد عوارض فوری و حساسیت .

9.       عدم تخریب محیط زیست .

10.   روی گروه هوازی اثر فوق العاده دارد .

معایب ضدعفونی اشعه :

1.       عدم وجود باقیمانده ضدعفونی کننده

2.       عدم وجود اطلاعات فنی درباره چگونگی عمل سیستم های UV در شرایط مختلف .

3.       عدم وجود مکانیسم های اندازه گیری ، کالیبره یا تضمین استاندارد شده درباره چگونگی کار دستگاه قبل و بعد از نصب و ...

4.       برای مواد آلی مناسب نیست .

5.       برای سطوح غیر قابل دید مثل زوایا و خلل و فرج مناسب نیست .

6.       روی بعض از اشیا اثر کمتری دارد مثلاً اشعه می تواند سطوح آلومینیوم و شیشه را استریل کند ولی روی چوب و لاستیک و کاغذ را نمی تواند استریل کند .

عوامل موثر بر بازده اشعه :

1.       زمان

2.       عوامل بازدارنده در رسیدن اشعه به سطح مورد نظر .

3.       آلودگی سطحی محل ضدعفونی .

4.       تنوع مواد شیمیایی .

5.       سرما . در حرارت 20 درجه بیشترین راندمان و در صفر راندمان کم می شود .

 

 

ضدعفونی کننده های شیمیایی :

 

ويژگي‌هاي لازم براي يك ماده شيميايي گندزداي مناسب :

 

·   گستره اثر وسيع داشته باشد.

·   در آب محلول باشد.

·   براي پوست، چشم و دستگاه تنفس، محرّك نباشد

·   ارگانيسم‌ها به آن مقاوم نباشند.

·   باعث خوردگي فلزات نشود.

·   به سرعت اثر كند.

·   فاقد بوي زننده باشد.

·   روش استفاده آن آسان باشد.

·   از خود لايه اي باقي بگذارد.

·   استفاده همزمان آن با مواد پاك كننده ميسر باشد.

·   با ثبات باشد.

·   سمي نباشد.

·   ارزان باشد.

·   خاصيت خود را در مقابل مواد آلي مثل خون، خلط، ادرار و مدفوع حفظ كند .   

   

سطوح گندزدايي

مواد گندزدا را از نظر سطح گندزدايي به 3 دسته تقسيم مي‌كنند:

·         سطح بالا  H.L.D(High Level Disinfectant)  

·         بينابيني I.L.D))  Intermediate Level Disinfectant

·         سطح پايين (L.L.D)  Low Level Disinfectant

 

مواد گندزداي سطح بالا (H.L.D) باعث كشته شدن تمام ارگانيسم‌ها به جز تعداد زيادي از اسپورها مي‌شوند. این مواد در صورتی که مدت زمان تماس آنها ( 12 – 3 ساعت ) افزایش یابد می توانند عمل استریلیزاسیون ( استریلیزاسیون شیمیایی ) را انجام دهند . مواد گندزداي بينابيني (I.L.D) باعث كشته شدن همه ارگانيسم‌هاي وژتاتيو ( که قادر به جوانه زدن می باشند ) از جمله مايكوباكتريوم توبركولوزيس و بیشتر ویروس ها و قارچ ها مي‌شوند و مواد گندزداي سطح پايين (L.L.D) باعث حذف خيلي از باكتري‌هاي وژتاتيو، قارچ‌ها و ويروس‌های دارای پوشش مي‌شوند. و به طور معمول برای پاکسازی سطوح استفاده می شوند .

 

سالم سازي وسايل و ابزار

 Spaulding وسايل و ابزار را از نظر حساسيت و نياز به روش و نوع عفونت زدايي به سه دسته تقسيم كرده است:

1.       لوازم خطير يا حساس (Critical devices)

اين‌ها لوازمي هستند كه وارد بافت‌هاي استريل يا سيستم عروقي مي‌شوند و در صورت آلودگی خطر بسیار زیادی برای انتفال عفونت دارند .استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی دقیق و استریلیزاسیون انجام گردد . مثل: سوزن‌ها، كاتترهاي عروقي، لوازم جراحي، كاتترهاي ادراري و غيره.

2.        لوازم نيمه خطير (Semicritical devices)

اين‌ها لوازمي هستند كه در تماس با غشاءهاي مخاطي و یا پوست آسیب دیده قرار دارند ولی به داخل آن نفوذ نمی کنند . استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی دقیق و ضدعفونی با مواد ضدعفونی کننده قوی انجام گردد .  مثل : آندوسكوپ‌ها، لوله تراشه و غيره.

3.        لوازم بي خطر (Noncritical devices)

اين‌ها لوازمي هستند كه با پوست سالم تماس پيدا مي‌كنند. اما ارتباطی با مخاط ندارند یا به طور مستقیم با بیمار در تماس هستند . استفاده مجدد می بایست به دنبال پاکسازی و ضدعفونی با ضدعفونی کننده های ضعیف انجام گردد .  مثل: گوشي معاينه، كاف فشارسنج، الكترودهاي ECG و غيره.

***لوازم خطير را حتما بايد سترون كنيم. لوازم نيمه خطير را حتي المقدور سترون و اگر ميسر نبود در حد  H.L.D عفونت زدايي مي‌كنيم، و لوازم بي خطر را با آب و صابون يا مواد گندزدا در حد L.L.D عفونت زدايي مي‌نماييم. ***

 

 

نکاتی که در استفاده از ضدعفونی کننده ها میبایست رعایت گردد :

  1. محدودیت اثر

اثر ضدعفونی کنندگی یا جرم کشی درمقابل یک گروه از میکروارگانیسم های خاص تعیین میگردد.

l       مؤثربر استافیلوکوکوس آرئوس /مؤثر بر گروه گرم مثبت ها

l       مؤثر بر سالمونلا کلرا سوئیس /مؤثر بر گروه گرم منفی ها

2. کلمات اخطار دهنده به منظور نشان دادن میزان خطر محصول

(به ترتیب از حداقل  تا حداکثر ضرر)

l       Caution

l       Warning

l       Danger

l       Poison / Danger

3. کمک های اولیه

l       شامل اقداماتی است که به هنگام بلع یا تنفس ویا تماس با ضدعفونی میبایست انجام گردد.

4. رعایت نکات پیشگیرانه

l       مخاطرات زیست محیطی

l       مخاطرات فیزیکی و شیمیایی( قابلیت اشتعال یا اثر خورندگی)

l       اطلاعات مربوط به چگونگی نگهداری و از بین بردن محصول

5. نحوه استفاده

l       نوع مصرف(پاک کنندگی در مقابل ضدعفونی )

l       تعیین رقت مورد استفاده(کشندگی ، کنترل کنندگی)

l       روش استفاده (اسپری)

نکاتی که در اجرای یک برنامه ضدعفونی میبایست مدنظر قرار گیرد.

1.       نوع استفاده از ضدعفونی کننده

l       ضدعفونی معمول کلینیک یا فارم

l       استفاده در زمان بروز بیماری

2.  نوع میکروارگانیسم هدف

3.  خصوصیات ضدعفونی کننده مورد استفاده

4.  عوامل زیست محیطی

5.  سلامتی و ایمنی پرسنل و حیوانات

نکات مورد توجه در خصوص میکروارگانیسم ها

l       اجرام از نظر حساسیت به ضدعفونی کننده ها بسیار متفاوت اند.

l       به طور کلی باکتریهای گرم مثبت به ضدعفونی کننده های شیمیایی حساسیت بیشتری دارند.

l       ویروس های آب دوست و فاقد پوشش نسبت به ویروسهای دارای پوشش و چربی دوست به ضدعفونی کننده ها مقاومترند.

l       اجرام از نظر توانایی در زنده ماندن در محیط(بستر، مواد آلی)بسیار متفاوتند(تولید هاگ و بیوفیلم)

 

Classes of Organisms Ranks in order of Susceptibility to Disinfectant

عکس 1

 

 

ضدعفونی کننده ایده ال

  1. وسیع الطیف
  2. درهر محیطی فعال باشد
  3. غیرسمی،غیرمحرک و فاقد خاصیت خورندگی باشد.
  4. نسبتاً ارزان باشد.

***      درواقع هیچ ضدعفونی کننده ایده الی وجود ندارد.

نکات مورد توجه در خصوص ضدعفونی کننده ها :

  1. غلظت ضدعفونی کننده ها
  • انتخاب رقت ، متناسب با هدف ضدعفونی
  • ضدعفونی کننده ها در غلظت های بیشتر مؤثرترند . اما مخاطرات آنها نیز افزایش میابد.
  • آب مورد استفاده در رقیق سازی نیز از اهمیت زیادی برخوردار است.

2. روش های مورد استفاده

  • استفاده از برس
  • اسپری
  • غوطه ور کردن لوازم در ضدعفونی کننده
  • گازدهی

3. زمان تماس یا اثرگذاری ضدعفونی کننده ها

  • ضدعفونی کننده ها از نظر مدت زمان مورد نیاز جهت اثر گذاری بسیار متغیراند.
  • محل های مورد نظر میبایست به طور کامل با ضدعفونی کننده پوشیده شود تا از خشک شدگی زودهنگام جلوگیری به عمل آید.
  • باقیمانده بعضی از ضدعفونی کننده ها ممکن است فعالیت خود را حفظ نمایند.
  • ضدعفونی کننده  میبایست حداقل به مقدار 10 دقیقه روی سطوح باقی بماند.(رطوبت براق)

4. پایداری و ذخیره سازی ضدعفونی کننده ها

  • بعضی از ضدعفونی کننده ها به نور و گرما حساس اند().

5. اقدامات احتیاطی به منظور ایجاد ایمنی

  • رعایت ایمنی کامل پرسنل با استفاده از لوازم حفاظت شخصی
  • رعایت اصول ذخیره سازی مناسب
  • ایجاد آمادگی در نحوه صحیح مخلوط کردن ضدعفونی کننده ها و روشهای کاربردی آنها
  • هزینه و ملاحظات اقتصادی به هنگام انتخاب ضدعفونی کننده ها

6. هدف از برنامه ضدعفونی

  • پیشگیری از بروز یک بیماری عفونی یا کنترل بیماری

7. میزان مواد آلی

  • برداشت و پاکسازی تمامی مواد آلی قبل از ضدعفونی بسیار مهم است.
  • مقدار مواد آلی موجود روی کارائی یک برنامه ضدعفونی مؤثر است.
  • بعضی از ضدعفونی کننده ها در حضور مواد آلی تاحدودی مؤثر اند.(فنل ها)

8. وضعیت توپوگرافی سطوح

  • سطوح ایده آل برای ضدعفونی سطوح صاف میباشند.
  • سطوح متخلخل ، ناصاف به خصوص سطوح چوبی و خاکی میتوانند اجرام را در خود نگه دارند.

9. درجه حرارت

  • بیشتر ضدعفونی کننده ها بهترین اثر خود را در20 درجه سانتیگراد دارند.
  • افزایش دما میتواند زمان تماس ضدعفونی کننده ها را کاهش دهد.
  • درجه حرارتهای پائین ممکن است اثربخشی این مواد را کاهش دهد.
  • تعداد اجرام به ازای هر 10 درجه سانتیگراد نصف میگردد.

10. سختی آب

l       سختی آب میتواند ضدعفونی کننده های خاصی را غیر فعال ویا کارائی آنها را کاهش دهد(فنل ها)

11. PH

  • فعالیت برخی از ضدعفونی کننده ها تحت تأثیر PH قرار دارند.
  • گلوتارآلدئید در PH >7 و ترکیبات چهارتایی آمونیوم در PH 10-9 مؤثراند.

12. حضور سایر ترکیبات

  • ترکیبات یددار به وسیله ترکیبات چهارتایی آمونیوم غیرفعال میشوند و فنل ها برای افزایش قابلیت نفوذپذیری با صابونها همراه میشوند.

13. ارزش و بهاء لوازم و تجهیزاتی که میبایست ضدعفونی شوند.

14. بهداشت ،ایمنی و محیط زیست

  • برخی از آنها برای بهداشت انسان و دام مخاطرات  جدی دارند.
  • عوامل محیطی نظیر هدایت جریان آب به داخل نهرها و رودخانه ها میبایست در انتخاب ضدعفونی کننده در نظر گرفته شود.
  • خیلی از مواد به عنوان تهدیدکنندگان گیاهان و زندگی آبزی شناخته شده اند.
+ نوشته شده در  ساعت   توسط دکتر رامین خواجه زاده  |